a.readmore { /* CSS properties go here */ }

Ενημερωτικό σημείωμα


Ενημερωτικό σημείωμα

Το ιστολόγιο αυτό δημιουργήθηκε προκειμένου να φιλοξενήσει το εκπαιδευτικό υλικό και τις δράσεις του πολιτιστικού προγράμματος: "Βυζαντινές προσωπογραφίες. Ανίχνευση των βυζαντινών επιδράσεων στο έργο του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου"
 Το πρόγραμμα υλοποιείται στο Πρότυπο Πειραματικό Λύκειο του Πανεπιστημίου Πατρών κατά το τρέχον σχολικό έτος (2013-14) με συντονιστή τον κ. Κυριακουλόπουλο Ευάγγελο ΠΕ1 και συνεργάτες τους κ. Τσιγγέλη Μιχάλη ΠΕ3, κ. Λεούση Αφροδίτη ΠΕ10 και κ. Καννά Ελένη ΠΕ2. συμμετέχουν  τριάντα μαθητές του σχολείου μας και διεξάγεται κάθε Πέμπτη 14:00 - 16:00 μμ.

 Στην πρώτη φάση του προγράμματος οι μαθητές μαθαίνουν την τεχνική δημιουργίας μιας βυζαντινής προσωπογραφίας και στο δεύτερο στάδιο θα μελετήσουν το έργο του Δομηνικου Θεοτοκόπουλου. Συγκεκριμένα θα εστιάσουμε στις βυζαντινές καταβολές του καλλιτέχνη και θα εκπονήσουμε project σχετικά με το θέμα αυτό. 

Παρασκευή, 28 Φεβρουαρίου 2014

Μάθημα 9ο

Οι Βυζαντινές καταβολές του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου
( 2 διδακτικές ώρες)
Πέμπτη 27/3/14





http://www.slideshare.net/vaggeliskyriak/ss-31778580






     Ο Κρητικός ζωγράφος έζησε στην πατρίδα του σε μια εποχή όπου εκεί διασταυρώθηκαν γόνιμα οι πολιτιστικές παραδόσεις του Βυζαντίου και της Δύσης. Σε μια εποχή όπου η Παλαιολόγεια ζωγραφική της Ανατολής είχε αφομοιώσει στοιχεία της Ιταλικής Αναγεννησιακής Τέχνης. Πρόκειται φυσικά για την εποχή της ώριμης, μεστής και πολύπλευρα εκφραζόμενης Κρητικής Αναγέννησης, η  οποία χαρακτηρίζεται από την ανάγκη της ανανέωσης της αγιογραφίας. Μέσα στη μικτή αυτή πολιτισμική κατάσταση δημιουργεί και ο Θεοτοκόπουλος, οποίος είναι φανερό ότι μαθήτευσε σε κάποιο από τα εργαστήρια της Κρητικής αγιογραφικής τέχνης. Σύγχρονοί του είναι ο Μιχαήλ Δαμασκηνός και ο Γεώργιος Κλόντζας, ενώ είναι ορατές οι καλλιτεχνικές του συνάφειες με τον κορυφαίο, των Κρητικών ζωγράφων, Θεοφάνη Στρελίτζα. Από τις αρχειακές μελέτες έγινε σαφές ότι ο Θεοτοκόπουλος στην Κρήτη είναι τέλειος επαγγελματίας ζωγράφος και επομένως γνωρίζει αλλά και δημιουργεί σύμφωνα με τις αρχές της Βυζαντινής αγιογραφίας.

    Στην Κρητική περίοδο ανήκουν τέσσερα έργα του τουλάχιστον τα οποία είναι πιστοποιημένα και αρκούντως ικανά για να αναδείξουν την αρχική καλλιτεχνική αντίληψη του Θεοτοκόπουλου με την έντονη βυζαντινή επίδραση στις τεχνοτροπικές εφαρμογές. Η κοίμηση της Θεοτόκου είναι ένα έργο πιθανόν πριν το 1567 και δείχνει την ωριμότητα του τεχνίτη της βυζαντινής τεχνοτροπίας αλλά και την ορθόδοξη πνευματικότητά του. Σε αυτό συνδυάζονται στοιχεία της Κρητικής σχολής και του μανιερισμού. Πρόκειται για μια σύνθεση με Παλαιολόγεια βάση και αρκετά Δυτικά στοιχεία όπως για παράδειγμα το στέμμα της Παναγίας, η διακόσμηση του κεντρικού κηροπηγίου και η όλη σκηνή η οποία καταυγάζεται από λαμπρό θείο φως στο κέντρο της «δόξας» που περιβάλλει το Χριστό. Στην παράσταση του ευαγγελιστή Λουκά παρουσιάζονται επίσης οι προσμίξεις των δύο καλλιτεχνικών ρευμάτων Ανατολής και Δύσης. Η στάση με την οποία αποδίδει το Λουκά είναι κατά τα βυζαντινά πρότυπα εικόνισης των ευαγγελιστών, ενώ ο ιπτάμενος ημίγυμνος άγγελος αποτελεί μίμηση της μορφής της νίκης που αποδίδεται στον Μπατίστα ντ΄ Άντζελι.  Η  προσκύνηση των μάγων διαπνέεται από πειραματισμούς σε νέους τρόπους έκφρασης και οπωσδήποτε είναι απομακρυσμένη από τη βυζαντινή παράδοση. Έχει σε μεγάλο βαθμό υιοθετήσει τις αρχές της Βενετσιάνικης τέχνης σχετικά με τη χρήση του φωτός και έχει στραφεί σε αναγεννησιακά και μανιεριστικά πρότυπα. Η πολλαπλότητα των προτύπων του φανερώνει τις αναζητήσεις του νεαρού καλλιτέχνη και παράλληλα την ευνοϊκή ματιά του προς τη Δυτική τέχνη, γεγονός που θα διευκολύνει και τη μετακίνησή του σε νέους τόπους. Στο μεταίχμιο ανάμεσα στην Κρητική και τη Βενετσιάνικη περίοδο ανήκει το τρίπτυχο της Μόδενας. Η τέχνη της Μόδενας συμπυκνώνει το τέλος της Κρητικής διαδρομής του καλλιτέχνη και την έναρξη της προσωπικής του έκφρασης που εμφανίζει την οικειότητά του με τα ιδιώματα της Βενετσιάνικης τέχνης.




    Τα επιμήκη σώματα, τα μεγάλα μάτια, οι μεγάλες μύτες και οι αντιρρεαλιστικές -ασύμμετρες αναλογίες, όπως είναι αυτές των μικρών  κεφαλιών  σε σχέση με τα υπέρμετρα σώματα, οι εξαϋλωμένες μορφές  είναι όλα βυζαντινά τεχνοτροπικά στοιχεία.  Ύστερα τα χρώματα με την εκπληκτική λάμψη τους και την κρυστάλλινη ποιότητά τους και η προτίμηση των δύο χρωμάτων, του  πορτοκαλί και μινίου, φέρνουν στη θύμηση βυζαντινή ατμόσφαιρα. Αλλά και η τοποθέτηση των χρωμάτων γίνεται σύμφωνα με το  αξίωμα της βυζαντινής τέχνης όπου «το σκοτεινό απομακρύνει και το φωτεινό πλησιάζει». Τούτο το επιτυγχάνει διότι περνά και ξαναπερνά το χρώμα σε απανωτά στρώματα ξεκινώντας από το σκοτεινό προπλασμό για να φτάσει στους ανοικτούς τόνους.  Υπάρχουν έργα του περασμένα δύο φορές, τα γένεια και τα μαλλιά ζωγραφίζονται με υπομονή σε γραμμές παράλληλες σύμφωνα με τη βυζαντινή τακτική της διπλοκοντυλιάς.

    Ένας επιπλέον λόγος που στηρίζει την ουσιαστική επίδραση της βυζαντινής τέχνης στον Θεοτοκόπουλο είναι ο συμπυκνωμένος λειτουργικός τρόπος απόδοσης των σκηνών. Η βυζαντινή ζωγραφική καταργεί την έννοια του χρόνου και τη διάκριση μεταξύ παρελθόντος παρόντος και μέλλοντος και συνθέτει στο ίδιο έργο γεγονότα άλλου χώρου και άλλου χρόνου. Δεν προβάλλει τα γεγονότα ιστορικοαφηγηματικά αλλά εντοπίζοντας το βαθύτερο περιεχόμενο το δεικνύει διαχρονικά και εκάστοτε ως γεγονός βίωσης και μετοχής του οποιουδήποτε θεατή. Έτσι ο αγιογράφος αφήνει όλα τα περιττά στοιχεία και προωθεί ό,τι εκφράζει την πνευματικότητα και το βαθύτερο περιεχόμενο του γεγονότος. Δεν ξαναθυμάται απλά και μόνο αλλά ζει και μετέχει ο ίδιος πραγματικά σε αυτό συμπαρασύροντας και κάνοντας συμμέτοχους όλους τους πιστούς. Χαρακτηριστικό παράδειγμα τέτοιας συμπύκνωσης του χρόνου, τον οποίο μιμείται στα έργα του ο Θεοτοκόπουλος αποτελεί και το θαυμάσιο έργο Εspolio του Θεοτοκόπουλου μέσα στο οποίο αποδίδεται οπωσδήποτε η σκηνή της προδοσίας, υποσημαίνεται το πάθος του Χριστού, αποδίδονται  συναισθήματα, αλλά  ταυτόχρονα με τον πόνο και τη θλίψη των προσώπων δηλώνεται και ο πανανθρώπινος πόνος  και η πανανθρώπινη αγωνία μπροστά στο θάνατο.
   Η παραπάνω ζωγραφική προτίμηση αποδεικνύει ότι ο Θεοτοκόπουλος δεν θεωρεί τη ζωγραφική τέχνη αλλά, όπως και η βυζαντινή παράδοση , λειτούργημα εκκλησιαστικό. Αυτός ο ισχυρισμός θα μπορούσε να ενισχυθεί επιπλέον και από το γεγονός ότι συχνά επαναλαμβάνει τα θέματά του, όπως οι βυζαντινοί αγιογράφοι. Ο  Θεοτοκόπουλος δεν αντιλαμβάνεται τα έργα του ως καλλιτεχνήματα, αλλά ως αντικείμενα εκκλησιαστικής χρήσης στη  λατρεία και προσευχή.  Τέλος επιπλέον βυζαντινό  χαρακτηριστικό αποτελεί και  η υπογραφή όλων των έργων του στα ελληνικά.
 Η μεγαλοσύνη του Θεοτοκόπουλου υπερβαίνει την αισθητική αξία του έργου του. Έγκειται στο μοναδική δύναμη του διαλόγου που αναπτύσσει μεταξύ του πνεύματος της Ανατολής και του πνεύματος της Δύσης.
Όλο το έργο του Θεοτοκόπουλου το διαπερνά η υφιστάμενη  ένταση  και η μάχη των δύο διαφορετικών παραδόσεων. Συνάμα και μια αγωνία προσωπικής του διάσωσης  μέσα από τις τιτάνιες δυνάμεις των δύο διαφορετικών αισθητικών εκδοχών, της βυζαντινής εικονογραφικής αντίληψης με το κοσμικό αναγεννησιακό πνεύμα.
Ο μαΐστρος μένεγος , ο Κρητικός σγουράφος έμαθε στη γενέτειρά του με τη βυζαντινή αγιογραφική καλλιέργεια να αποθεώνει τον άνθρωπο και αποδίδοντας την αγιότητά του να τον μεταρσιώνει στους ουρανούς. Στην Ιταλία την οποία διαπερνά σύσσωμη το ανθρωποκεντρικό φρόνημα της Αναγέννησης ζει  μια  συγκλονιστική κρίση . Προτείνει την καταστροφή των έργων του Μιχαήλ Άγγελου από την Καπέλλα Σιξτίνα.
Ο Θεοτοκόπουλος προκαλεί και συνάμα αρνείται . Είναι ολοφάνερο ότι  αρνείται τη λατρεία της γυμνής σάρκας της Αναγεννησιακής τέχνης και ο θαυμασμός των καλλιτεχνών για το γυμνό σώμα φαίνεται ότι ξενίζει τον Θεοτοκόπουλο που κουβαλά τα βυζαντινά ιδιώματα και δεν αντέχει την υλοποίηση των βιωμάτων της θρησκεύουσας ψυχής.
Ο Θεοτοκόπουλος γνωρίζει ότι βασικό μέλημα της αγιογραφίας είναι να απτοποιήσει το θείο και ότι ο αγιογράφος παλεύει να συλλάβει με το σχέδιο και το χρώμα το αόρατο και να το κάνει εικόνα, δηλαδή να το κάνει ορατό.  Θυμάται ότι η Βυζαντινή τέχνη δημιουργεί για να λατρέψει το Θεό και τώρα βλέπει ότι Αναγεννησιακή τέχνη δημιουργεί για να αθανατίσει την ανθρώπινη ομορφιά. Αντιλαμβάνεται ότι οι Ιταλοί τεχνίτες έχουν στραμμένο το βλέμμα τους στον εξωτερικό άνθρωπο και αδιαφορούν για την απόδοση της εσωτερικότητας του βυζαντινού ανθρωπολογικού μοντέλου. Επίσης ότι η Τέχνη των αισθητών έχει αντικαταστήσει παντελώς την Τέχνη των υπεραισθητών και ότι οι όγκοι και τα σώματα έχουν εκτοπίσει τις αιώνιες ψυχές που κρύβονται πίσω από τα εγκόσμια σχήματα.
Η κρίση που βιώνει ο Θεοτοκόπουλος είναι δυνατή. Το χρώμα της Αναγέννησης τον έχει θαμπώσει αλλά η Βυζαντινή του παιδεία τον καλεί να θεολογίσει με τα  χρώματά του και να κάνει να μιλήσουν για την ψυχή και όχι για το σώμα.  Ως καλλιτέχνης καλείται να απαντήσει στο κρίσιμο ερώτημα: Θα  συμπαρασυρθεί στον εξανθρωπισμό του Θεού ακολουθώντας  την Αναγεννησιακή τέχνη ή θα θεώσει τον άνθρωπο και θα απτοποιήσει το Θεό με τη δύναμη της Βυζαντινής παιδείας;  Στον  Θεοτοκόπουλο συμπλέκονται τα δύο ρεύματα που ήταν πολιτιστικά και ήθους ζωής ρεύματα. Δύο διαφορετικοί κόσμοι ανταγωνίζονται στο ποιος θα τον κερδίσει. Ο ένας με προσανατολισμό ουράνιο και ο άλλος κολλημένος στη γη έμελλε να βρουν μια δημιουργική σύνθεση μέσα στο έργο της μεγαλοφυίας του Θεοτοκόπουλου. Ο καλλιτέχνης που είχε μάθει να αψηφά τις συμβάσεις , να περιφρονεί το τέλειο σχέδιο, την αρμονία, την ομορφιά και την προοπτική δεν έχει θέση στην Ιταλία.
     Και εδώ έρχεται η Ισπανία να παίξει καταλυτικό ρόλο σε αυτή τη σύνθεση των δύο κόσμων. Τη στιγμή που η βυζαντινή καλλιέργεια αρχίζει να κλονίζεται και οι δημιουργίες του χάνουν την πνευματικότητά τους, εξαιτίας του υλικού –κοσμικού φρονήματος της Δύσης , φεύγει για την Ισπανία. Στην Ισπανία η ατμόσφαιρα είναι ανάλογη εκείνης της Κρήτης. Άνθρωποι αυστηροί, ακλόνητοι στην πίστη τους, με έντονο μυστικισμό και προβολή του ήρωα-μάρτυρα της πίστη. Μεταβαίνει στο Τολέδο,  όπου υπερτερεί το πνεύμα του σαρκικού φρονήματος.
     Αν θέλαμε να δώσουμε ένα τίτλο στο έργο του ο πιο κατάλληλος θα ήταν: «μεταξύ γης και ουρανού». Με τη Βυζαντινή παράδοση, η οποία τον είχε αναθρέψει με τον ιδεαλισμό και αντιρεαλισμό της,  είχε αγγίξει τον ουρανό, ενώ μέσα στην  Αναγεννησιακή ατμόσφαιρα με την ανθρωποκεντρική και κοσμική της  προτεραιότητα, είχε δεθεί με τη γη. Κουβαλώντας τους δύο κόσμους ο Θεοτοκόπουλος έκανε την προσωπική του σύνθεση , γεμάτη αγωνία και ένταση, αλλά μοναδική και ανεπανάληπτη.
Αν ο Θεοτοκόπουλος όλη τη ζωή του έμενε στην Κρήτη, αν δεν γνώριζε τη Βενετσιάνικη τέχνη, αν δεν κατέληγε στο Τολέδο, σίγουρα την αγωνία και την ένταση των δύο κόσμων που διαπερνά το έργο του δεν θα την είχε καταγράψει ποτέ ο χρωστήρας του.
Τελικά είναι ο Θεοτοκόπουλος βυζαντινός ή αναγεννησιακός ζωγράφος;  Ο Θεοτοκόπουλος είναι αποκλειστικά ο εαυτός του, μοναδικός και ιδιόρρυθμος. Με τις Βυζαντινές  καταβολές του, με το γήινο πνεύμα της Δύσης,  με την μοναδική προσωπική του αγωνιώδη σύνθεση στην οποία χειρίζεται  το φως ώστε να μεταμορφώνει τον άνθρωπο, να πνευματοποιεί την ύπαρξη και να αποδίδει το μεταφυσικό υπεραισθητό κόσμο του ουρανού.
 Ο  Καζαντζάκης βλέπει στο Θεοτοκόπουλο ένα πρόμαχο της Ανατολής που σηκώνει το ανάστημά του στο αντίπαλο δέος της υλικής Δύσης. «Σκίζω τις μάσκες, ανασηκώνω τα κρέατα, δε γίνεται, λέω, κάτι αθάνατο υπάρχει κάτω από τα κρέατα, αυτό ζητώ, αυτό θα ζωγραφίσω. Όλα τα άλλα μάσκες, κρέατα, ομορφιές, τα χαρίζω στους Τιτσιάνους και Τιντορέτους, με γειά τους με χαρά τους». 
   Το ακούραστο πνεύμα του Δομήνικου αναζητά μόνο την αθανασία που βρίσκεται πίσω από τη φθορά της ύλης.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου